سکوبندی آزمایشگاه | طراحی و اجرای سکوبندی آزمایشگاهی

استانداردهای طراحی و اجرای سکوبندی آزمایشگاهی

سکوبندی آزمایشگاهی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از میز، کابینت و صفحه کار دانست. در یک پروژه حرفه‌ای، طراحی باید هم‌زمان با نوع فعالیت آزمایشگاه، تجهیزات، مسیر تأسیسات، مواد مورد استفاده، الزامات ایمنی و نحوه گردش افراد و نمونه‌ها هماهنگ شود. به همین دلیل، در طراحی و اجرای سکوبندی نمی‌توان یک نسخه ثابت برای همه آزمایشگاه‌ها در نظر گرفت.

در پروژه‌های آزمایشگاهی، استاندارد نیز بسته به نوع فضا و تجهیز مورد استفاده متفاوت است. برای نمونه، استانداردهای مربوط به مبلمان و میزهای آزمایشگاهی با الزامات یک هود شیمیایی یا الزامات یک آزمایشگاه پزشکی یکسان نیستند. کمیته‌های تخصصی ISO نیز برای «مبلمان آزمایشگاهی» و «طراحی آزمایشگاه» حوزه‌های استانداردسازی جداگانه‌ای در نظر گرفته‌اند.

الزامات طراحی و جانمایی

طراحی سکوبندی باید قبل از ساخت، بر اساس نقشه فضا و کاربری واقعی آزمایشگاه انجام شود. محل قرارگیری میزهای دیواری و مرکزی، کابینت‌ها، سینک، هود، تجهیزات ثابت و مسیرهای تأسیساتی باید از ابتدا مشخص باشد.

استاندارد EN 14056-1:2025 که در حال حاضر به‌عنوان استاندارد جاری برای مبلمان آزمایشگاهی منتشر شده، طراحی و نصب میزهای آزمایشگاهی، واحدهای نگهداری و نحوه تأمین و اتصال سرویس‌های مرتبط با میزها را پوشش می‌دهد. دامنه این استاندارد آزمایشگاه‌های زیست‌شناسی، شیمی و فیزیک با فعالیت‌های تحقیقاتی، تحلیلی و فرایندی را دربرمی‌گیرد.

بنابراین در یک اجرای اصولی، ابعاد میز و کابینت نباید جدا از تجهیزات و تأسیسات تعیین شود. ارتفاع سطح کار، فضای دسترسی، محل عبور تأسیسات و امکان سرویس تجهیزات باید در مرحله طراحی دیده شوند.

منبع استاندارد: NEN-EN 14056-1:2025 – Laboratory furniture

الزامات مربوط به میز و مبلمان آزمایشگاهی

برای میزهای آزمایشگاهی، موضوع فقط زیبایی یا تحمل وزن نیست. پایداری، استحکام، دوام، ایمنی لبه‌ها و تناسب ابعاد با نوع استفاده باید مورد توجه قرار گیرد.

استاندارد EN 13150:2020 الزامات ابعادی، ایمنی و دوام میزهای آزمایشگاهی مورد استفاده در مؤسسات آموزشی و روش‌های آزمون آن‌ها را مشخص می‌کند. نکته مهم این است که این استاندارد مخصوص آزمایشگاه‌های آموزشی است و نباید آن را بدون توجه به دامنه کاربرد، به همه آزمایشگاه‌های صنعتی، دانشگاهی یا تحقیقاتی تعمیم داد.

این تفاوت از نظر فنی مهم است؛ چون انتخاب استاندارد باید بر اساس نوع آزمایشگاه انجام شود، نه صرفاً بر اساس اینکه محصول «میز آزمایشگاهی» نام دارد.

منبع استاندارد: EVS-EN 13150:2020 – Workbenches for laboratories

مقاومت شیمیایی سطوح کار

یکی از مهم‌ترین تصمیم‌ها در ساخت سکوبندی، انتخاب صفحه و متریال مناسب برای سطح کار است. هیچ صفحه‌ای را نمی‌توان بدون توجه به نوع مواد مصرفی، دما، رطوبت، روش شست‌وشو و شدت استفاده، برای همه آزمایشگاه‌ها مناسب دانست.

در انتخاب سطح کار باید مشخص شود که آزمایشگاه با چه موادی سروکار دارد و تماس احتمالی با مواد شیمیایی تا چه اندازه است. به همین دلیل، مقاومت شیمیایی باید بر اساس کاربری واقعی پروژه و مشخصات فنی متریال انتخابی بررسی شود.

استاندارد EN 13150 نیز در حوزه میزهای آزمایشگاهی بر استفاده از موادی متناسب با الزامات مکانیکی، شیمیایی و حرارتی مورد انتظار از میز تأکید دارد؛ در عین حال، نسخه 2020 این استاندارد برای آزمایشگاه‌های آموزشی است و الزامات مقاومت سطح کار را به‌طور کامل پوشش نمی‌دهد.

بنابراین در پروژه حرفه‌ای، صرف عبارت‌هایی مانند «صفحه ضداسید» برای اثبات کیفیت کافی نیست؛ نوع متریال، شرایط استفاده و مشخصات فنی آن باید مشخص باشد.

ایمنی در طراحی سکوبندی

ایمنی باید از مرحله طراحی وارد پروژه شود، نه اینکه بعد از ساخت به آن اضافه شود. حذف لبه‌های تیز، جلوگیری از ایجاد نقاط خطرناک، پایداری سازه، دسترسی مناسب و پیش‌بینی صحیح محل تجهیزات از موضوعاتی هستند که در طراحی مبلمان آزمایشگاهی اهمیت دارند.

استانداردهای مربوط به مبلمان آزمایشگاهی نیز ایمنی، عملکرد، ابعاد و آزمون محصول را در نظر می‌گیرند. در حوزه آزمایشگاه‌های پزشکی، ISO 15190:2020 به الزامات ایمنی آزمایشگاه‌های پزشکی اختصاص دارد و ISO 15189:2022 نیز الزامات کیفیت و شایستگی آزمایشگاه‌های پزشکی را مشخص می‌کند. این استانداردها را نباید به‌عنوان «استاندارد ساخت میز» معرفی کرد؛ بلکه باید آن‌ها را در چارچوب الزامات ایمنی و کیفیت محیط آزمایشگاه در نظر گرفت.

منبع: ISO 15189:2022 – Medical laboratories

تهویه، هود و کنترل آلاینده‌ها

در آزمایشگاه‌هایی که با مواد شیمیایی خطرناک یا بخارات مضر سروکار دارند، طراحی سکوبندی باید با سیستم تهویه و تجهیزات کنترل آلاینده هماهنگ باشد. هود شیمیایی یک کابینت معمولی نیست؛ عملکرد آن به طراحی، جریان هوا، سیستم اگزاست، نگهداری و آزمون عملکرد وابسته است.

راهنمای OSHA تأکید می‌کند که هودهای شیمیایی از مهم‌ترین کنترل‌های مهندسی برای کاهش مواجهه کارکنان با مواد شیمیایی خطرناک هستند و باید عملکرد صحیح آن‌ها حفظ و به‌صورت دوره‌ای بررسی شود. همچنین تهویه آزمایشگاه باید با سیستم HVAC ساختمان هماهنگ باشد و تغییرات تهویه آزمایشگاه بدون توجه به اثر آن بر سیستم ساختمان انجام نشود.

در نتیجه، در پروژه‌ای که هود آزمایشگاهی دارد، جانمایی هود، مسیر خروج هوا، تأمین هوای جبرانی، فاصله از تجهیزات و هماهنگی با تأسیسات باید از مرحله طراحی بررسی شود؛ ساخت کابینت هود بدون درنظرگرفتن سیستم تهویه، به‌تنهایی یک راهکار کامل ایمنی محسوب نمی‌شود.

مرجع ایمنی و تهویه: OSHA – Laboratory Safety and Chemical Fume Hoods

الزامات متناسب با نوع آزمایشگاه

یکی از اشتباهات رایج در طراحی سکوبندی این است که یک مدل ثابت برای همه آزمایشگاه‌ها در نظر گرفته شود. آزمایشگاه شیمی، آزمایشگاه تشخیص پزشکی، آزمایشگاه تحقیقاتی، آزمایشگاه آموزشی و فضای تخصصی مانند پاتولوژی، الزاماً نیازهای یکسانی ندارند.

برای مثال، ISO 15189:2022 مخصوص آزمایشگاه‌های پزشکی است و الزامات کیفیت و شایستگی این نوع آزمایشگاه‌ها را مشخص می‌کند. در مقابل، EN 14056-1:2025 بر طراحی و نصب مبلمان آزمایشگاهی در آزمایشگاه‌های زیست‌شناسی، شیمی و فیزیک تمرکز دارد. برای هودها و تهویه نیز الزامات و استانداردهای جداگانه مطرح هستند.

بنابراین طراحی سکوبندی باید از نوع فعالیت آزمایشگاه شروع شود. تعداد و نوع میزها، جنس سطح کار، کابینت‌ها، سینک، هود، محل تجهیزات، تأسیسات و حتی نحوه دسترسی و نگهداری، باید متناسب با فرآیند کاری همان آزمایشگاه تعیین شود.

جمع‌بندی رویکرد پارس آزما

در یک پروژه حرفه‌ای، استاندارد نباید صرفاً به‌عنوان یک عبارت تبلیغاتی در کنار نام شرکت قرار گیرد. ابتدا باید نوع آزمایشگاه و فعالیت‌های آن مشخص شود، سپس تجهیزات و نیازهای تأسیساتی بررسی شوند و در نهایت، استانداردها و الزامات مرتبط با همان کاربرد در طراحی و اجرا لحاظ شوند.

به همین دلیل، در طراحی سکوبندی آزمایشگاهی پارس آزما، معیار اصلی صرفاً ساخت یک میز یا کابینت نیست؛ بلکه تناسب طراحی با کاربری آزمایشگاه، انتخاب متریال بر اساس شرایط استفاده، هماهنگی با تأسیسات و تهویه، ایمنی، دسترسی مناسب و قابلیت اجرای صحیح پروژه در کنار الزامات فنی مرتبط بررسی می‌شود.

این رویکرد باعث می‌شود ادعای «طراحی استاندارد» به یک شعار کلی محدود نشود و هر بخش از پروژه بر اساس کاربرد واقعی و الزامات قابل استناد آن بررسی شود.